Peptydy cykliczne a liniowe – budowa i stabilność
Peptyd liniowy to łańcuch aminokwasów z dwoma wolnymi końcami, N i C. W peptydzie cyklicznym część łańcucha zamyka się w pierścień dzięki dodatkowemu wiązaniu kowalencyjnemu. Rodzaj tego wiązania decyduje o zapisie, masie i trwałości cząsteczki.
Peptyd liniowy jako punkt wyjścia
W peptydzie liniowym reszty łączą się kolejnymi wiązaniami peptydowymi, a łańcuch ma dwa końce. Mogą one być wolne albo zmienione, na przykład acetylowane na końcu N lub amidowane na końcu C.
Dobrym przykładem jest BPC-157. Ma 15 reszt o sekwencji GEPPPGKPADDAGLV, wzór C62H98N16O22, masę 1419,5 g/mol i numer CAS 137525-51-0. W roztworze taki łańcuch jest elastyczny i przyjmuje wiele kształtów. Oba końce są też dostępne dla reakcji chemicznych.
Trzy sposoby zamknięcia pierścienia
Najczęstszy jest mostek disiarczkowy. Powstaje przez utlenienie grup tiolowych dwóch reszt cysteiny. Ten mostek ma słaby punkt: odczynniki redukujące, takie jak DTT, TCEP czy merkaptoetanol, rozrywają go. Pierścień się wtedy otwiera, a masa rośnie o 2 Da, bo cząsteczka przyjmuje dwa atomy wodoru.
Drugi sposób to mostek laktamowy. Wiązanie amidowe łączy łańcuch boczny kwasowy, czyli Asp lub Glu, z łańcuchem bocznym zasadowym, czyli Lys lub Orn. Przykładem jest Melanotan II o zapisie Ac-Nle-cyklo[Asp-His-D-Phe-Arg-Trp-Lys]-NH2. Wiązanie amidowe nie ulega redukcji w zwykłych warunkach laboratoryjnych, więc taki pierścień jest odporny na reduktory.
Trzeci sposób to cyklizacja głowa-ogon. Wiązanie peptydowe łączy wtedy koniec N z końcem C. Cząsteczka nie ma żadnych wolnych końców. W chemii syntetycznej stosuje się też rzadsze mostki: tioeterowe, triazolowe z chemii click i węglowodorowe w tak zwanych peptydach zszywanych.
Jak zapisać pierścień
Część cykliczną oznacza się przedrostkiem cyklo albo literą c i nawiasem. W zapisie Ac-Nle-c[DHfRWK]-NH2 reszty w nawiasie tworzą pierścień, a norleucyna poza nim jest fragmentem liniowym. Mostek disiarczkowy opisuje się numerami pozycji obu cystein. Przy cyklizacji głowa-ogon nie zaznacza się końców, bo ich nie ma.
Sama sekwencja liter nie wystarcza. Dwie cząsteczki o tych samych literach, jedna liniowa, a druga cykliczna, to różne związki o różnych wzorach. Zamknięcie laktamu lub pierścienia głowa-ogon oznacza utratę jednej cząsteczki wody, czyli około 18 Da. Zamknięcie mostka disiarczkowego to utrata dwóch atomów wodoru, czyli około 2 Da.
Co zmienia pierścień
Pierścień ogranicza swobodę obrotu łańcucha. Cząsteczka przyjmuje mniej kształtów i staje się sztywniejsza. To jedna z głównych różnic w stosunku do elastycznego łańcucha liniowego.
Trwałość zależy od typu mostka. Peptydy z mostkiem disiarczkowym mogą w roztworze wymieniać mostki albo łączyć się w dimery, szczególnie przy wyższym pH. Trzeba je chronić przed reduktorami i tlenem. Laktamy nie mają tego kłopotu, ale nadal podlegają zwykłym przemianom wrażliwych reszt, takim jak utlenianie Trp i Met czy deamidacja Asn i Gln.
W syntezie na fazie stałej pierścień zamyka się na żywicy albo już w roztworze, po odcięciu liniowego prekursora. Cyklizację w roztworze prowadzi się w dużym rozcieńczeniu, żeby cząsteczki nie łączyły się ze sobą. Typowe zanieczyszczenia to niezamknięty prekursor i dimery.
Niezależnie od typu pierścienia najtrwalszą formą jest liofilizat. Przechowuje się go w -20 °C, w szczelnej fiolce i w ciemności.
Treść ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Opisywane substancje są odczynnikami chemicznymi przeznaczonymi wyłącznie do użytku laboratoryjnego. Nie są lekami, produktami leczniczymi ani suplementami diety i nie są przeznaczone do spożycia ani stosowania u ludzi lub zwierząt.