Peptydy – co to jest? Budowa i podział

Pepto Med 3 min czytania
Laborantka w białym fartuchu przy mikroskopie

Peptyd to związek organiczny zbudowany z co najmniej dwóch aminokwasów. Aminokwasy łączy wiązanie peptydowe, czyli wiązanie amidowe między grupą karboksylową jednego aminokwasu a grupą aminową następnego. Od białek peptydy różnią się głównie długością łańcucha.

Aminokwas i wiązanie peptydowe

Każdy z 20 standardowych aminokwasów białkowych ma ten sam szkielet. Przy centralnym atomie węgla, zwanym węglem alfa, leżą grupa aminowa (-NH2), grupa karboksylowa (-COOH), atom wodoru i łańcuch boczny R. To właśnie łańcuch boczny odróżnia jeden aminokwas od drugiego.

Gdy grupa karboksylowa jednego aminokwasu reaguje z grupą aminową drugiego, powstaje wiązanie -CO-NH-. Odłącza się przy tym cząsteczka wody. Chemik nazwie to kondensacją.

Aminokwas wbudowany w łańcuch to reszta aminokwasowa. Ma o dwa atomy wodoru i jeden atom tlenu mniej niż wolny aminokwas, bo oddał je na cząsteczkę wody. Najprostszy peptyd to dipeptyd: dwie reszty i jedno wiązanie peptydowe.

Kierunek łańcucha i sekwencja

Łańcuch peptydowy ma dwa różne końce. Na N-końcu jest wolna grupa aminowa, a na C-końcu wolna grupa karboksylowa. Łańcuch zapisuje się zawsze od lewej do prawej, od N-końca do C-końca.

Kolejność reszt to sekwencja, czyli struktura pierwszorzędowa. Dlatego Gly-His-Lys i Lys-His-Gly to dwa różne związki. Mają ten sam skład i ten sam wzór sumaryczny, a mimo to są innymi cząsteczkami.

Gdzie kończy się peptyd, a zaczyna białko

Granica jest umowna. Oligopeptydy mają zwykle od 2 do około 10-20 reszt. Dłuższe łańcuchy to polipeptydy. O białku mówi się najczęściej powyżej około 50 reszt, zwłaszcza gdy łańcuch ma stały kształt przestrzenny albo składa się z kilku łańcuchów.

Nazwy grup tworzy się od greckich liczebników. Dipeptyd ma 2 reszty, tripeptyd 3, tetrapeptyd 4, pentapeptyd 5, heksapeptyd 6, nonapeptyd 9, a dekapeptyd 10. Glicyloglicyna (Gly-Gly, C4H8N2O3) to dipeptyd. Glutation (γ-Glu-Cys-Gly, C10H17N3O6S) i GHK (Gly-His-Lys, C14H24N6O4) to tripeptydy. Nizyna (C143H230N42O37S7) liczy 34 reszty i jest już polipeptydem.

Kształt łańcucha i pochodzenie peptydu

Peptydy różnią się też kształtem łańcucha i dodatkami chemicznymi. Najczęściej spotyka się cztery typy:

  • peptydy liniowe, z wolnym N-końcem i wolnym C-końcem,
  • peptydy cykliczne, w których łańcuch zamyka się w pierścień przez wiązanie między końcami albo przez mostek między łańcuchami bocznymi,
  • peptydy z mostkiem disiarczkowym, w których dwie reszty cysteiny łączy wiązanie -S-S-,
  • peptydy modyfikowane, na przykład z acetylowanym N-końcem (zapis „Ac-”), amidowanym C-końcem (zapis „-NH2”) albo z D-aminokwasami.

Każda modyfikacja zmienia wzór sumaryczny i masę cząsteczki. Dlatego sama nazwa peptydu nie wystarcza. Pełny opis to sekwencja razem z informacją o końcach i mostkach.

Ten sam peptyd może powstać na kilka sposobów: w żywej komórce, przez rozkład białek albo w syntezie chemicznej. W laboratorium chemicznym używa się dziś głównie peptydów syntetycznych, otrzymanych metodą syntezy na fazie stałej (SPPS). Taki peptyd trafia do pracowni zwykle jako liofilizat, czyli suchy proszek. Proszek zawiera peptyd, przeciwjon, na przykład octan albo trifluorooctan, oraz resztkową wodę.

Treść ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Opisywane substancje są odczynnikami chemicznymi przeznaczonymi wyłącznie do użytku laboratoryjnego. Nie są lekami, produktami leczniczymi ani suplementami diety i nie są przeznaczone do spożycia ani stosowania u ludzi lub zwierząt.

Udostępnij:
Wszystkie artykuły

Przeczytaj też